Αφορμή για το παρόν είναι το άρθρο του Σπύρου Ντόβα («Πολιτεύομαι») σχετικά με τον νέο τρόπο κατάταξης των πολιτικών κομμάτων, το ρόμβο. Φαίνεται πως τα παιδιά στη Φιλελεύθερη Συμμαχία έχουν χαρεί πολύ που τον ανακαλύψανε (δεν είναι καθόλου κακό αυτό) και, κανονικά θα έπρεπε κι εγώ να χαίρομαι ως πολιτικός επιστήμων (το τελευταίο μην το παίρνετε τοις μετρητοίς, ελάχιστα θυμάμαι πια) που επιτέλους γνωστοποιείται πως ο άξονας αριστερά-δεξιά δεν είναι το μόνο κριτήριο κατάταξης των κομμάτων.

Αλλά δε χαίρομαι.

Ναι, είναι καλό να εκλαϊκεύονται οι μέθοδοι και τα πορίσματα κάθε επιστήμης, (όχι μόνο της κβαντομηχανικής και της βιολογίας – γιατί δηλαδή να μην υπάρχει για τις ανθρωπιστικές επιστήμες κάτι αντίστοιχο με το National Geographic; Εμείς δεν είμεθα επιστήμονες; ) αλλά να μη διαστρευλώνονται, ούτε να ιδεολογικοποιούνται στην πορεία (το γιατί, θα το μάθετε αν έχετε την υπομονή να διαβάσετε το άρθρο μέχρι τέλους).

Στο θέμα μας.

Τα πολιτικά κόμματα, μπορούν να καταταγούν με βάση πολλά κριτήρια. Πάρα πολλά. Το πιο γνωστό από αυτά, είναι ο άξονας «αριστερά-δεξιά».

Ζήτημα πρώτο: είναι παρωχημένος ο άξονας «δεξιά-αριστερά»; Ο Γάλλος φιλόσοφος Alain υποστήριζε πως, από τη στιγμή που άκουγε το ερώτημα, ήταν σίγουρος πως ο ερωτών ήταν δεξιός. Αλλά και πάλι αυτό δεν είναι επιστημονική απάντηση. Θα έχει νόημα αυτός ο άξονας, αν μπορέσουν να βρεθούν κάποια κριτήρια τα οποία να μπορούν να κατατάξουν με ασφάλεια (δηλ. με τρόπο που να συμφωνούν όλοι) τα κόμματα πάνω σε αυτόν τον άξονα.

Το πρόβλημα αυτό έχει τυραννήσει πολλούς πολιτικούς επιστήμονες και η αλήθεια είναι πως κανένα ασφαλές κριτήριο δεν έχει βρεθεί. «Ωπ! άρα είναι παρωχημένος ο άξονας» θα πεταχτούν οι… δεξιοί! Όχι ακριβώς. Βλέπετε, στις ανθρωπιστικές επιστήμες δεν έχουμε ακόμα -κι ούτε νομίζω πως θα αποκτήσουμε ποτέ- όργανα τα οποία να μπορούν να κάνουν αντικειμενικές μετρήσεις – όπως π.χ. το θερμόμετρο. Όλες οι μετρήσεις εμπλέκουν τον ανθρώπινο παράγοντα ο οποίος κάνει λάθη: όλοι ξέρουν πως το νερό στους 50 βαθμούς «είναι» πιο ζεστό το χειμώνα (δεν είναι, αλλά το νοιώθουμε σαν να ήταν).

Κακά τα ψέμματα, η Φιλελεύθερη Συμμαχία, τοποθετεί τα κριτήρια της αριστεράς κατά το δοκούν. Ας πούμε, στην επίμαχη παρουσίαση χαρακτηρίζει το ΚΚΕ ως μη αριστερό κόμμα με βάση τέσσερα τελείως λάθος κριτήρια. «Ελευθερία της έκφρασης», «Ανεξιθρησκεία», «Σεβασμός σεξουαλικών επιλογών», «Δικτατορία του προλεταριάτου»: στα τρία πρώτα κριτήρια, βρίσκει κανείς εξίσου αριστερά και δεξιά κόμματα τα οποία είναι είτε υπέρ, είτε κατά. Για το τελευταίο κριτήριο, υπάρχουν αριστερά κόμματα που αντιτίθενται στη δικτατορία του προλεταριάτου.

Είναι τόσο μεγάλο μεθοδολογικό λάθος, όσο να αρνούμαστε την ύπαρξη ενός φαινομένου, π.χ. του σεισμού, επειδή το βολτόμετρο δεν κατέγραψε σημαντικές αποκλίσεις κατά την εκδήλωσή του. Ο έξυπνος επιστήμονας δεν αρνείται το φαινόμενο, απλώς δοκιμάζει να το μετρήσει με άλλα όργανα.

Για να είμαστε ακριβοδίκαιοι με τη Φι.Σ., ακόμα κι ο Janda που επινόησε ένα αρκετά ευφάνταστο σύστημα για την ταξινόμηση των κομμάτων στον άξονα «αριστερά-δεξιά», δέχτηκε παρόμοιες κριτικές: χρησιμοποιεί, ας πούμε, κι εκείνος ως κριτήριο τη στάση στις ατομικές ελευθερίες. Αλλά και πάλι, μένουν κάποια κριτήρια τα οποία είναι γενικότερα αποδεκτά. Τέτοια είναι: η κρατική ή ιδιωτική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής, ο κυβερνητικός ρόλος στον οικονομικό σχεδιασμό, αναδιανομή του εθνικού πλούτου, διεθνής ενσωμάτωση, εθνικισμός, αντιμετώπιση των ενόπλων δυνάμεων. Με βάση αυτά τα κριτήρια, είναι φανερό πως ήδη η Φι.Σ., κατατάσσεται στον άξονα, από τη δεξιά του πλευρά.

Για να πούμε και το άλλο όμως, ένα από τα κριτήρια που χρησιμοποιεί η Φι.Σ., χρησιμεύει, όχι για την κατάταξη ενός κόμματος «δεξιά» ή «αριστερά», αλλά στην κατάταξή του με βάση ένα δεύτερο άξονα, αυτό του «ακραίου» ή «κεντρώου» κόμματος. Μιλάμε για το κριτήριο «ατομικές ελευθερίες». Υπάρχουν και άλλα κριτήρια κατάταξης, όπως η συμμετοχή ή όχι στις εκλογικές διαδικασίες, η θέση για τα πολιτικά δικαιώματα (τα ακραία κόμματα αμφισβητούν τις πολιτικές ελευθερίες των αντιπάλων).

Υπάρχει ακόμα ένας τρίτος άξονας: τα ολοκληρωτικά κόμματα. Ολοκληρωτικά χαρακτηρίζονται τα κόμματα που απαιτούν την ολοκληρωτική στράτευση των μελών τους. Δεν αρκούνται στην πολιτική τους κατεύθυνση, αλλά ζητούν να ρυθμίζουν ολόκληρη τη ζωή τους.

Ο «ρόμβος» ήδη έγινε «κύβος». Και είμαστε ακόμα στην ιδεολογική διάκριση των κομμάτων.

Από δω και πέρα αρχίζει το χάος. Θα προσπεράσω με λίγα λόγια κάποια κριτήρια τα οποία δε φαίνονται τόσο σπουδαία από τη ματιά του ψηφοφόρου – είναι όμως πολύ σπουδαία για τη μελέτη του κομματικού φαινομένου. Έχουμε και λέμε:

4. Κοινοβουλευτική ή εξωκοινοβουλευτική προέλευση: υπάρχουν κόμματα που προέκυψαν από κοινοβουλευτικές ομάδες όπως και κόμματα που γεννήθηκαν μέσα από θρησκευτικές, στρατιωτικές ή συνδικαλιστικές ενώσεις.

5. Συγκεντρωτικά διευθυνόμενα ή αποκεντρωμένα. Τα πρώτα είναι σαν αυτό που λέμε στην καθομιλουμένη «αρχηγικά κόμματα». (Χμ… αυτό δεν είναι καθόλου ασήμαντο θα έλεγα…)

6. Με βάση τις μορφές προσχώρησης, οργάνωσης και χρηματοδότησης – αυτό είναι ένα παρωχημένο κριτήριο σήμερα.

Το έβδομο κριτήριο, μας λέει πολλά για την ταυτότητα ενός κόμματος. Είναι το κριτήριο της προσδιοριστικής κοινωνικής αντιπαράθεσης. Η κοινωνική αντιπαράθεση που προσδιορίζει ένα κόμμα μπορεί να είναι:

  • Η θρησκευτική διάσταση (φιλοεκκλησιαστική – κοσμική)
  • Ο οικονομικός άξονας (κατέχοντες – κατεχόμενοι)
  • Εθνικές, γεωγραφικές πολιτισμικές ιδιαιτερότητες
  • Ύπαιθρος – Κέντρο
  • Και ο νέος άξονας των μεταϋλιστικών ευαισθησιών στον οποίο υπάγονται οι Οικολόγοι.

Το έβδομο κριτήριο βεβαίως μπορεί να ειδωθεί κι από άλλη σκοπιά: το πόσο προσδιοριστική είναι τελικά η προσδιοριστική κοινωνική αντιπαράθεση για το κόμμα. Για να το πω πιο απλά, υπάρχουν τα λεγόμενα «μονοθεματικά κόμματα» (όπως οι Οικολόγοι που αναφέραμε) για τα οποία είναι καθοριστική, υπάρχουν και τα πολυθεματικά κόμματα (π.χ. το ΚΚΕ, το οποίο ωστόσο προσδιορίζεται από τον οικονομικό άξονα).

Σταματάω εδώ σε ό,τι αφορά τα κριτήρια. Τα παραπάνω κριτήρια είναι τα πιο σημαντικά της πολιτικής επιστήμης και είναι όλα πολύ καλά βιβλιογραφημένα. Έχουν δε ληφθεί από το βιβλίο του καθηγητή Αθ. Διαμαντόπουλου «Κόμματα και κομματικά συστήματα», εκδ. Εξάντας. Υπάρχουν πολλά άλλα κριτήρια, τα οποία από το ρόμβο θα μας πετάγανε στον κύβο, τον υπερκύβο (4-διαστάσεις) και τελικά σε γεωμετρία πολλών διαστάσεων. Στην περίπτωση που το προχωρούσαμε τόσο πολύ, θα ήμουν πολύ περίεργος να δω τα σχήματα που θα φτιάχναν στο χαρτί τα στελέχη της Φι.Σ.

Δε σταματάω όμως το άρθρο, δεδομένου πως είπα μια βαριά κουβέντα. Η οποία έχει να κάνει με την ιδεολογική εκμετάλλευση του σχήματος του «ρόμβου». Στην πραγματικότητα δεν είναι καν ρόμβος, είναι ένα απλό τετράγωνο με κλίση 45º (ή π/4 για όσους προτιμούν τα ακτίνια). Αυτό που απεικονίζεται στην επίμαχη παρουσίαση, δεν είναι παρά ένα απλό σύστημα καρτεσιανών συντεταγμένων, το οποίο ξέρουμε όλοι από το σχολείο. Γιατί λοιπόν η συγκεκριμένη αναστροφή;

Πολύ απλά, η συγκεκριμένη γωνία επιλέχθηκε για να μπορεί η Φι.Σ. να φαίνεται «υπεράνω» των υπολοίπων κομμάτων, λαϊκιστί, «να τα καβαλάει». Για τον ίδιο λόγο που επιλέχθηκε ο βορράς ως το «άνω» σημείο των χαρτών, για να φαίνεται η Ευρώπη -κι ο πρώτος κόσμος- «πάνω» από τις αποικίες.

Τέλος πάντων, αθώο το κόλπο, σε σχέση με άλλα που είδαμε, αλλά καλό είναι να το επισημάνουμε.

Και φυσικά, διαφωνώ με τον ορισμό της «οικονομικής ελευθερίας» που δίνει η Φι.Σ., αλλά αυτό είναι θέμα άλλου ποστ…